Data & ethiek - PDOK

Het gebruik van open data is niet meer weg te denken en vele voordelen van gebruik zijn hierbij te noemen. Bij deze ontwikkeling krijg je ook te maken met ethische vraagstukken. Wat betekent het hergebruik van open data en wat als ik data ga combineren?

Met dit canvas over data en ethiek word je geholpen met het vraagstuk ethiek in relatie tot open data.

Dit canvas Data & ethiek is ontwikkeld door het kenniscentrum Data & Maatschappij .

PDOK is niet verantwoordelijk voor de inhoud van de aangeleverde data of voor de toepassing van de afgenomen data.

Filosofie in actie

Canvas Data-Ethiek

2021-09

Databronnen

Noem/omschrijf de belangrijkste databronnen van je project, ongeacht of je zelf data verzamelt of hier meedoen/levering bij hebt.

Is er sprake van persoonsgegevens of data die anoniem/geaggregeerd is?

Rechten op het gebied van databronnen

Waar heb je de data vandaan? Is de data geproduceerd door een organisatie of rechtstreeks van personen verkregen?

Is de data over een project voor een ander doel vergaard? Heb je toestemming om deze data te gebruiken of is er een andere grondslag op basis waarvan je deze mag gebruiken?

Beperkingen in databronnen

Zijn er beperkingen die invloed zouden kunnen hebben op de resultaten van je project?

Denk na over:
- vooringenomenheid bij data-inzameling, inclusie/uitsluiting, analyse, algoritmes
- herkomst en datakwaliteit
- andere zaken die invloed hebben op beslissingen, zoals de bronnen en herkomst

Ethische en wettelijke context

Welke bestaande ethische codes zijn van toepassing op jouw sector of project? Welke wettelijke, ethische en andere regelgeving is van toepassing op je data?

Denk na over de methodiek, mensenrechten, privacybescherming, (in)clusie en databronnen, artificial intelligence, het delen van data, beleid, regelgeving en ethische codes/kaders voor bepaalde sectoren (bijvoorbeeld de gezondheidszorg, het onderwijs, financiële sector).

Voortdurende implementatie

Neem je verantwoordelijkheid in overweging hoe mensen door je project beïnvloed worden? Hoe organiseer je dat?

Welke informatie of training is wettelijk nodig om mensen te helpen om databronnen te begrijpen?
Zijn er systemen, processen en hulpmiddelen beschikbaar om mensen aan te pakken die zich op de lange termijn voordoen?

Jouw reden voor het gebruik van de data

Wat is jouw motivatie voor het verzamelen en gebruiken van data bij dit project?
Waarvoor wordt de data voornamelijk gebruikt? Wat is je sociale en/of wetenschappelijke doel?
Maak je zaken beter voor de maatschappij? Hoe en voor wie?
Verzamel je een ander product of andere dienst als gevolg van dit project?

Positieve gevolgen voor mensen

Welke personen, groepen, delen van de bevolking of organisaties worden positief beïnvloed door dit project? Hoe?
Hoe meet en communiceer je de positieve impact? Hoe kun je dit vergroten?

Negatieve gevolgen voor mensen

Kan de manier waarop data verzameld, gebruikt of gedeeld wordt schade berokkenen? Worden mensen onevenredig beïnvloed aan het nadeel van bepaalde groepen?
Zou dit leiden tot (bijvoorbeeld) discriminatie, problemen of biases, of kan het de toegang tot diensten of informatie uitsluiten?
Hoe worden negatieve gevolgen voor mensen gecommuniceerd? Denk na over: mensen over wie de data gaat, mensen die betrokken worden voor het gebruik van data en organisaties die data aanbieden.

Negatieve impact minimaliseren

Welke stappen kun je nemen om de schade te minimaliseren?
Hoe zou je eventuele beperkingen in je projectaanpak kunnen aanpassen?
Hoe moet, rapporteren en handel je naar mogelijke negatieve gevolgen van je project?
Welke voorzorgen heb je deze acties voor je project?

Beoordelingen en herhalingen

Hoe worden data-ethische kwesties gemeten, besproken, gecommuniceerd en bekrachtigd?
Hoe vaak worden je aannames op dit canvas bekeken of bijgewerkt? Wanneer gebeurt dat?

Betrokkenheid bij mensen

Hoe kunnen mensen contact met je opnemen over dit project?
Hoe kunnen mensen informatie ontvangen, toegang krijgen tot informatie of vragen stellen in de data van het product/de dienst? In welke mate?
Zijn stakeholders redelijk, duidelijk en goed geïnformeerd?

Je doel communiceren

Hoe heb je je doel gecommuniceerd? Is deze communicatie duidelijk?
Begrijpen mensen je doel? Met name mensen van wie de data afkomstig is, of op wie het gebruik invloed heeft?
Hoe zorg je ervoor dat kwetsbare personen of groepen dit begrijpen?

Openheid en transparantie

Zou je open kunnen zijn over dit project?
Kun je methodologie, metadata, datasets, code of andere belangrijke kennis publiceren?
Hoe ga je, in- en extern, over je project communiceren?
Ga je de uitkomsten van dit canvas en de geïdentificeerde acties openbaar publiceren?

Data met anderen delen

Ga je de data delen met andere organisaties? Zo ja, met wie?
Ben je van plan om de data te publiceren? Onder welke voorwaarden?

Jouw acties

Welke maatregelen neem je voor als je verdergaat met dit project? Wat heeft prioriteit?
Wie is verantwoordelijk voor deze acties en wie dient enig betrokken te worden?
Ga je de uitkomsten op dit canvas en de geïdentificeerde acties openbaar publiceren?